ŚWIETLICKI PAUL, pastor kościoła św. Jana

Z Encyklopedia Gdańska
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

< Poprzednie Następne >
Wnętrze kościoła św. Jana w początku XX wieku, zaginione w 1945 portrety pastorów, portret Paula Świetlickiego drugi z lewej
Kartusz nagrobny Paula Świetlickiego
Strona tytułowa dysputy Paula Święckiego z Paulem Paterem o astrologii perskiej, 1720

PAUL ŚWIETLICKI (Schwidlitzki; 13 I 1699 Ostrowin koło Ostródy – 9 XI 1756 Gdańsk), pastor kościoła św. Jana, pedagog. Syn Marcina, pastora w Łynie (Lahna) koło Nidzicy (Neidenburg) (1692–1697) i w Ostrowinie (1697–1709), oraz Doroty z Brodowskich. W latach 1710–1712 uczeń gdańskiej szkoły św. Jana, w 1712–1720 uczeń gdańskiego Gimnazjum Akademickiego. W ostatnich latach nauki udzielał prywatnych lekcji języka polskiego, którego znajomość wyniósł z domu rodzinnego. 7 V 1720 odbył publiczną dysputę z Paulem Paterem o astrologii perskiej (Astrologiam Persicam, Ad Instantiam Legati Regis Persarum, Dum Gedani Degeret, Nuper Conscriptam, Nunc Ab Amicis Requisitam, Publicam In Lucem Protrahent Præses Pavlvs Pater, Mathemat. Prof. Publ. Et Respondens Paulus Swietlicki, Osteroda-Boruss…, Gedani 1720).

Studiował teologię na uniwersytecie w Lubece i Rostoku (1720), w Wittenberdze (1722) i w Holandii. Odwiedził również uniwersytety w Lipsku, Halle i Frankfurcie nad Odrą. W maju 1724 opuścił Wittenbergę i przez Hamburg udał się do Holandii, a następnie do Paryża (1725). Polecony przez posła szwedzkiego na dworze francuskim, barona Niklasa Petera von Geddę, w 1726 wyjechał do Anglii, gdzie przez dwa lata był nauczycielem domowym dwóch synów hrabiny von der Lippe. W 1728 w Londynie przyjął święcenia kapłańskie w obrządku luterańskim i wyjechał do Francji, gdzie objął stanowisko nadwornego kaznodziei, a następnie kaznodziei gabinetowego szwedzkiego ambasadora Carla Gustafa Jacobssona Sparre, którego reprezentował na kongresie pokojowym w Soissons.

31 VIII 1729 zarząd kościoła/kaplicy św. Anny, w porozumieniu z Trzecim Ordynkiem, przedstawił Radzie Miejskiej jego kandydaturę na kaznodzieję tej świątyni. Otrzymał to stanowisko, mimo popierania przez Radę kandydatury Georga Rogackiego z Brodnicy, został też lektorem języka polskiego w Gimnazjum Akademickim. Z Paryża, przez Strasburg, Frankfurt, Kassel i Wittenbergę, powrócił do Gdańska i 26 X 1729 objął urzędy. Zrezygnował z nich w 1734, kiedy został diakonem w kościele św. Jana. Od 1750 pastor tego kościoła, wybrany spośród czterech kandydatów.

Wprowadzał w Gdańsku do teologii nowe, racjonalistyczne tendencje. Zalecał czytanie Biblii z naciskiem wyłącznie na aspekty moralne, nie zaś cudowne, przeciwstawiał się atakom Ministerium Duchownego na pietystów i innych nie-luteranów, spowiedź duchową opłacaną pieniędzmi nazywał „komorą celną” i nie zważając na silny sprzeciw zgodził się zostać ojcem chrzestnym dziecka angielskiego kaznodziei, Petera Haya. Doprowadziło to w 1736 do sporu teologicznego z kaznodzieją kościoła św. Jakuba Johannem Danielem Kickenbuschem (1696-1759). Rada Miejska próbowała łagodzić spór, 13 VIII 1736 wyrażała nawet zadowolenie z powodu pogodzenia adwersarzy, które jednak okazało się chwilowe. W efekcie wznowienia sporu, 10 X 1736 władze miasta zdecydowały się przenieść Kickenbuscha do kościoła na Helu, a gdy ten nie wyraził zgody, skazany został na banicję (był później pastorem w Eibenstock w Saksonii, w 1752 superintendentem w Rochlitz koło Lipska).

Podobny spór wywołał w 1748, gdy wprowadził do nauki religii nowy kierunek, pietyzm, co uzasadnił w dziele Ordnung des Heils (Gdańsk 1747, wyd. 2: 1749). W 1748, podczas święta Trzech Króli, wygłosił kazanie o nawróceniu Żydów, z którego musiał się tłumaczyć przed Ministerium Duchownym.

Był współzałożycielem Towarzystwa Przyrodniczego (1743). Na pierwszych czterech posiedzeniach Towarzystwa wykładał naukę o elastyczności powietrza, ilustrując je doświadczeniami. Zajmował się również mechaniką, np. mierzeniem sił poruszających się ciał. Był inicjatorem doświadczeń Daniela Gralatha z dziedziny elektryczności. Odrzucił propozycję pracy w Szwecji.

Autor kazań, mów pogrzebowych, między innymi w 1751 wygłoszonego na pogrzebie Theodory Renty (ur. 1721), córki sekretarza miejskiego Jacoba Theodora Kleina oraz prac teologicznych, między innymi Dissertatio Historico-Philologica De Locis Et Temporibus, Quae Fideles ante legem ceremonialem Precibus destinarunt (Schwiegerau, 1720), Antwort-Schreiben (1736), Glauben (1740), Die beharrliche Treue (1751).

Od 18 VI 1742 był żonaty z Luduigą Florentiną Sonntag, córką przełożonego kościoła św. Jana i kwatermistrza Kwartału Rybackiego. Miał syna i dwie córki, z których Paulina Renata 14 I 1762 została żoną ławnika Starego Miasta Paula Gottlieba Schnaasego (1728–1787) ( Paul Heinrich Wilhelm Schnaase), a Johanna Florentina (24 VIII 1745 Gdańsk – 17 V 1813 Gdańsk) w 1765 Friedricha Muhla. MrGl

⇦ WRÓĆ
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Widok
Działania